Internet và mạng xã hội mang lại nhiều lợi ích cho trẻ em trong học tập, giải trí, giao lưu và tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích đó, môi trường mạng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với trẻ em như: lừa đảo, bắt nạt, quấy rối, dụ dỗ, lôi kéo, đe dọa, đánh cắp thông tin cá nhân, phát tán hình ảnh riêng tư và các hành vi xâm hại trẻ em.
Vì vậy, mỗi trẻ em cần được trang bị kiến thức, kỹ năng để sử dụng Internet an toàn; cha mẹ và người chăm sóc trẻ cần chủ động đồng hành, hướng dẫn và bảo vệ trẻ trong quá trình sử dụng môi trường mạng.
I. NHỮNG NGUY CƠ TRẺ EM CÓ THỂ GẶP TRÊN MÔI TRƯỜNG MẠNG
Trẻ em có thể gặp nguy cơ từ những người quen hoặc người không quen biết trên mạng thông qua các ứng dụng, trò chơi trực tuyến, mạng xã hội, nhóm trò chuyện, thư điện tử hoặc các nền tảng chia sẻ video.
Một số hành vi nguy hiểm thường gặp gồm:
Người lạ làm quen, tạo lòng tin, giả làm bạn bè hoặc người cùng độ tuổi để tiếp cận trẻ.
Tặng quà, tiền, thẻ điện thoại hoặc hứa hẹn lợi ích để dụ dỗ trẻ cung cấp thông tin hoặc thực hiện yêu cầu.
Hỏi thông tin riêng tư như địa chỉ nhà, trường học, số điện thoại, lịch sinh hoạt, thông tin về cha mẹ.
Yêu cầu trẻ gửi ảnh, video riêng tư hoặc thực hiện những hành vi khiến trẻ cảm thấy xấu hổ, sợ hãi, khó chịu.
Đe dọa, ép buộc trẻ phải giữ bí mật hoặc tiếp tục trò chuyện.
Chửi mắng, chế giễu, xúc phạm, tung tin sai sự thật hoặc cô lập trẻ trên mạng.
Dụ dỗ trẻ gặp mặt trực tiếp người quen qua mạng.
Sử dụng hình ảnh, thông tin của trẻ để đe dọa, lừa đảo hoặc phát tán trên mạng.
► Điều quan trọng là trẻ không nên tự giải quyết một mình khi gặp những tình huống trên. Hãy nói ngay với cha mẹ, thầy cô hoặc người lớn đáng tin cậy.
II. TRẺ EM CẦN GHI NHỚ 7 NGUYÊN TẮC AN TOÀN TRÊN MÔI TRƯỜNG MẠNG
1. Bảo vệ thông tin cá nhân
Thông tin cá nhân có thể giúp người khác nhận biết hoặc tìm đến trẻ. Vì vậy, trẻ không nên tùy tiện cung cấp: Họ và tên đầy đủ; Địa chỉ nhà; Số điện thoại; Tên trường, lớp; Lịch học, lịch sinh hoạt; Tên, nơi làm việc hoặc số điện thoại của cha mẹ; Mật khẩu tài khoản; Hình ảnh giấy tờ, thông tin riêng tư; Vị trí hiện tại của mình.
Không nên đăng công khai những thông tin trên mạng xã hội có thể giúp người khác biết trẻ đang ở đâu, đi đâu hoặc thường xuyên làm gì.
► Hãy nhớ: Không phải người nào hỏi thông tin trên mạng cũng là người đáng tin cậy.
2. Không chia sẻ hình ảnh, video riêng tư
Trẻ không nên gửi hình ảnh hoặc video riêng tư của bản thân cho bất kỳ ai trên Internet, kể cả người tự nhận là bạn bè, người yêu hoặc người quen.
Khi một người yêu cầu gửi ảnh riêng tư và nói rằng: “Chỉ mình xem thôi”; “Đừng nói với bố mẹ”; “Nếu không gửi thì sẽ không làm bạn nữa”; “Gửi cho mình rồi mình sẽ gửi quà”; thì trẻ cần dừng lại và báo ngay cho người lớn đáng tin cậy.
► Trẻ cần hiểu rằng một khi hình ảnh hoặc video đã được gửi lên mạng, người khác có thể lưu lại, sao chép hoặc phát tán mà trẻ rất khó kiểm soát.
3. Không tự ý gặp người quen qua mạng
Người mà trẻ quen trên mạng có thể không phải là người họ nói hoặc hình ảnh họ sử dụng.
Nếu một người quen qua mạng đề nghị gặp trực tiếp, cho dù người đó nói là bạn bè, người cùng trường hoặc người cùng độ tuổi, trẻ không tự ý đi gặp.
Trẻ cần:
Nói với cha mẹ hoặc người lớn đáng tin cậy → trao đổi về nguy cơ → chỉ thực hiện khi có sự đồng ý và người lớn đi cùng, bảo đảm an toàn.
Không đi đến nơi vắng vẻ, không lên xe của người quen qua mạng và không đi theo người đó đến địa điểm khác.
4. Không giữ bí mật khiến trẻ sợ hãi
Không ai có quyền yêu cầu trẻ giữ bí mật về một hành vi khiến trẻ sợ hãi, khó chịu hoặc bị đe dọa.
Nếu có người nói: “Không được kể cho bố mẹ”; “Nếu nói ra sẽ có chuyện”: “Đây là bí mật của hai chúng ta”: “Nếu kể cho người khác, tôi sẽ đăng ảnh của bạn lên mạng”. Trẻ cần hiểu rằng đây là dấu hiệu không an toàn.
► Hãy dừng cuộc trò chuyện, lưu lại thông tin nếu có thể và báo ngay cho cha mẹ, thầy cô hoặc người lớn đáng tin cậy.
Trẻ không có lỗi khi bị người khác dụ dỗ, đe dọa hoặc xâm hại.
5. Không bấm vào đường link hoặc tệp tin đáng ngờ
Trẻ không nên tùy tiện bấm vào các đường link, tệp tin hoặc mã QR được gửi từ người lạ hoặc tài khoản không đáng tin cậy.
Không cung cấp mật khẩu, mã xác nhận hoặc thông tin tài khoản theo yêu cầu của người khác.
Nếu nhận được tin nhắn như: “Bạn đã trúng thưởng, hãy nhập thông tin để nhận quà”; “Hãy gửi mã xác nhận cho tôi”; “Bấm vào đường link này để nhận tiền/quà”;
► Hãy dừng lại và hỏi cha mẹ hoặc người lớn trước khi thực hiện.
6. Biết sử dụng các công cụ bảo vệ
Khi gặp tài khoản có hành vi quấy rối, đe dọa, dụ dỗ hoặc xâm hại, trẻ cần biết cách:
Không tiếp tục tranh luận hoặc đáp trả => Chặn tài khoản => Báo cáo tài khoản hoặc nội dung vi phạm => Lưu lại tin nhắn, hình ảnh hoặc thông tin liên quan nếu an toàn và phù hợp => Báo ngay cho cha mẹ, thầy cô hoặc người lớn đáng tin cậy.
► Không nên tự mình đối đầu hoặc tìm cách trả thù người có hành vi xấu trên mạng.
7. Hãy nói ra khi gặp nguy hiểm
Đây là nguyên tắc quan trọng nhất.
Khi trẻ cảm thấy sợ hãi, bị đe dọa, bị dụ dỗ, bị quấy rối hoặc có người yêu cầu thực hiện điều trẻ không muốn, trẻ cần nói ngay với người lớn đáng tin cậy.
Nếu người đầu tiên trẻ kể chưa giải quyết được, hãy tiếp tục tìm một người lớn khác để được hỗ trợ.
► Im lặng không làm cho vấn đề biến mất. Nói ra giúp trẻ được bảo vệ.
III. NẾU TRẺ GẶP TÌNH HUỐNG NGUY HIỂM TRÊN MẠNG, HÃY LÀM GÌ?
Trẻ có thể ghi nhớ quy tắc:
DỪNG - LƯU - CHẶN - BÁO
DỪNG: Không tiếp tục trò chuyện, không làm theo yêu cầu của người có hành vi đáng ngờ.
LƯU: Nếu có thể và bảo đảm an toàn, lưu lại tin nhắn, tài khoản, hình ảnh hoặc thông tin liên quan để người lớn có cơ sở hỗ trợ.
CHẶN: Chặn tài khoản có hành vi quấy rối, đe dọa, dụ dỗ hoặc xâm hại.
BÁO: Nói ngay với cha mẹ, thầy cô hoặc người lớn đáng tin cậy; khi cần thiết, đề nghị cơ quan có thẩm quyền hỗ trợ.
IV. CHA MẸ CẦN ĐỒNG HÀNH CÙNG TRẺ
Cha mẹ không nên chỉ cấm trẻ sử dụng điện thoại hoặc Internet mà cần hướng dẫn trẻ sử dụng Internet an toàn và đồng hành cùng trẻ.
1. Thường xuyên trò chuyện với trẻ
Hãy hỏi trẻ về những ứng dụng, trò chơi, mạng xã hội trẻ sử dụng; những người trẻ thường trò chuyện và những vấn đề trẻ gặp phải.
Quan trọng nhất là tạo cho trẻ cảm giác rằng: “Nếu có chuyện gì xảy ra, con có thể nói với bố mẹ và bố mẹ sẽ lắng nghe con.”
2. Không trách mắng khi trẻ chia sẻ
Nếu trẻ nói rằng mình bị người khác dụ dỗ, đe dọa hoặc gửi hình ảnh riêng tư, cha mẹ cần bình tĩnh.
Không nên nói: “Tại sao con lại làm như vậy?”; “Bố mẹ đã bảo rồi mà không nghe”; “Con thật là bất cẩn”; “Không được dùng điện thoại nữa”.
Những phản ứng này có thể khiến trẻ sợ hãi và không dám chia sẻ tiếp.
Thay vào đó, hãy nói với trẻ: “Con không có lỗi”; “Bố mẹ tin con”; “Bố mẹ sẽ cùng con giải quyết”; “Lần sau nếu gặp chuyện như vậy, con hãy nói ngay với bố mẹ”.
3. Hướng dẫn trẻ thiết lập tài khoản an toàn
Cha mẹ nên hướng dẫn trẻ sử dụng mật khẩu phù hợp, bật các chức năng bảo mật, hạn chế người lạ tiếp cận, kiểm tra quyền riêng tư và sử dụng các chức năng chặn, báo cáo khi cần thiết.
4. Thống nhất nguyên tắc sử dụng Internet trong gia đình
Cha mẹ và trẻ nên thống nhất về thời gian sử dụng thiết bị, nội dung được phép truy cập, việc kết bạn trên mạng, việc chia sẻ thông tin cá nhân và cách xử lý khi gặp nội dung hoặc người dùng không an toàn.
5. Quan tâm đến những thay đổi bất thường của trẻ
Cha mẹ cần chú ý nếu trẻ đột nhiên:
Sợ hãi hoặc né tránh một người nào đó;
Thu mình, buồn bã hoặc dễ cáu gắt;
Mất ngủ, học tập sa sút;
Thường xuyên xóa tin nhắn hoặc giấu điện thoại;
Lo lắng khi nhận tin nhắn;
Có biểu hiện bị đe dọa, ép buộc;
Không muốn sử dụng Internet hoặc ngược lại sử dụng Internet một cách bất thường.
► Những dấu hiệu này không có nghĩa trẻ đã bị xâm hại, nhưng là lý do để cha mẹ quan tâm, lắng nghe và tìm hiểu.
V. KHI PHÁT HIỆN TRẺ CÓ NGUY CƠ BỊ XÂM HẠI TRÊN MẠNG
Cha mẹ, thầy cô và người lớn cần:
1. Bình tĩnh lắng nghe trẻ.
2. Tin tưởng và khẳng định với trẻ rằng trẻ không có lỗi.
3. Không trách mắng, đe dọa hoặc ép trẻ kể đi kể lại nhiều lần.
4. Bảo đảm an toàn cho trẻ, hạn chế tiếp xúc với người có hành vi gây hại.
5. Lưu giữ các thông tin liên quan nếu cần thiết cho việc hỗ trợ, xác minh.
6. Không tự ý đăng tải hình ảnh, thông tin của trẻ lên mạng xã hội.
7. Phối hợp với nhà trường, cơ quan chức năng và các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm để được hỗ trợ, bảo vệ trẻ theo quy định.
VI. THÔNG ĐIỆP GỬI ĐẾN TRẺ EM
Internet là nơi để học tập, kết nối và khám phá, nhưng hãy sử dụng Internet một cách thông minh và an toàn.
Hãy nhớ:
► KHÔNG CHIA SẺ THÔNG TIN RIÊNG TƯ
► KHÔNG GỬI HÌNH ẢNH, VIDEO RIÊNG TƯ
► KHÔNG TỰ Ý GẶP NGƯỜI QUEN QUA MẠNG
► KHÔNG GIỮ BÍ MẬT KHI CẢM THẤY SỢ HÃI
► KHÔNG IM LẶNG KHI BỊ ĐE DỌA, DỤ DỖ HOẶC QUẤY RỐI
► DỪNG LẠI - TÌM NGƯỜI LỚN - NÓI RA - ĐỂ ĐƯỢC BẢO VỆ.
► HÃY SỬ DỤNG INTERNET AN TOÀN - BẢO VỆ BẢN THÂN - BẢO VỆ BẠN BÈ!
“Gia đình hãy đồng hành cùng trẻ. Nhà trường hãy trang bị kỹ năng cho trẻ. Cộng đồng hãy chung tay xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh và thân thiện với trẻ em”